School als strafkamp

YDE

Het gebouw is er nog, de voormalige lagere school aan de Norgerweg. In het laatst van de oorlog fungeerde het als strafkamp. Bewoond door met name Friezen, die voor de Duitsers verdedigingswerken moesten aanleggen.

‘Spitten voor de vijand’ is dan ook de begrijpelijke titel van een bijzonder boek over de school. Geschreven door Erik Dijkstra uit Zuidhorn, die aan de hand van verhalen van zijn opa Eelke steeds meer geboeid raakte door dit deel van de oorlog.

Donderdag werd het boek gepresenteerd in Yders Hoes. Het werd aangeboden aan onder anderen drie mannen, die in de oorlog in deze school waren geïnterneerd. Ook waren er nazaten van twee mannen, die die het kamp ontvluchtten, gepakt werden en bij Norg geëxecuteerd. Een van de vele heftige momenten uit de donkere periode... Zoals auteur Dijkstra al opmerkte, velen kregen na het vertellen van hun ervaringen last van nachtmerries...

Todt

De mannen moesten aan de schop voor verdedigingswerken rond Assen. Met name tankgrachten graven. De Duitsers hadden haast om de naderende geallieerde troepen tegen te houden en dus waren arbeiders nodig. Die waren er ook anderzins, ‘gewone’ inwoners die verplicht waren mee te helpen. Maar wel tegen betaling. In een toenmalig notariskantoor bij Norgerbrug zaten Duitsers van de OT (Organisation Todt), belast met de uitvoering. Deze Duitsers werden - vanwege de kleur van hun uniform - ook wel goudfazanten genoemd..

Voor velen waren de principiële bezwaren te groot om voor de vijand te gaan werken, zij slaagden er in om onder te duiken. Anderen hadden die mogelijkheid niet. Zij probeerden zich aan te passen aan de omstandigheden of saboteerden waar ze maar konden. Een deel van deze zogenoemde spitters zag kans om te vluchten of keerde niet terug van verlof. Zij waren daarna veroordeeld tot een leven als onderduiker. Zij die als onderduikers tijdens de vele razzia’s of door verraad werden gepakt, kwamen na een verblijf in de gevangenis in een strafkamp in Duitsland of Drenthe terecht om alsnog te moeten ‘spitten voor de vijand’.

Dagboek

Eén van die mannen was Eelke Dijkstra. Samen met dertig anderen werd hij in november 1944 vanuit het Huis van Bewaring in Leeuwarden overgebracht naar Yde. Dijkstra putte veel info uit het dagboek van zijn grootvader, met zelfs getekende plattegronden van de school. Met daarop de plaats van bedden en meubilair. Maar de speurder had ook contact met veel mannen die in het kamp zaten, of nabestaande. Tot in Canada en Australië toe.

De mannen die voor de vijand moesten graven, waren dwangarbeider. Ook al werden ze betaald. Geen, of in ieder geval weinigen, gingen vrijwillig aan de slag. Dit werd na de bevrijding door veel landgenoten niet zo gezien, velen hadden de verdenking van collaboratie. Dit lot trof overigens ook veel dwangarbeiders die uit Duitsland terugkeerden...

‘Verdiende straf’

Tijdens het speurwerk heeft Dijkstra bijzondere ontdekkingen gedaan en veel betrokkenen hebben voor het eerst hun verhaal verteld. Door intensief archiefonderzoek kwamen schokkende feiten boven water over vier gefusilleerde dwangarbeiders in november 1944. Twee van hen werden langs de Donderseweg bij Norg door SD’ers doodgeschoten en werden gevonden met een briefje in de hand, dat ze ‘na het weglopen hun verdiende straf hadden gekregen’.

Bij dit drama speelde Pieter Luitjens, berucht Landwachter uit Roden, een kwalijke rol. De twee mannen, Piebe Hoekema en Freerk de Jong, waren bij hun vlucht bij Peize aangehouden door Landwachters. Hun lichamen werden achtergelaten, met een briefje met de tekst ‘Ich bin von der Arbeid weckgelaufen und habe damit Sabotage getrieben, die verdiente Strafe habe Ich bekommen’.

Spitten voor de vijand is ook het verhaal van de vele mensen die zich om de spitters bekommerden, de mensen uit Yde die met gevaar voor eigen leven de mannen hielpen ontsnappen, de vele mensen die onderdak boden aan vreemden, die hen voedden en hen warm hielden. En de familieleden die honderden kilometers fietsten om hun geliefde te bezoeken, soms zelfs uit Haarlem. Deze helden die nooit worden genoemd, de stille helden. Erik Dijkstra heeft het boek ook aan hen opgedragen.

Uitgever: Koninklijke Van Gorcum, 212 pagina’s, verkoopprijs: 21,95 euro. Voor meer informatie zie: spittenvoordevijand.nl